Мазмұнға оралу Қазақ тілінің орфографиясы
I бөлім · ГРАФИКА. ОРФОГРАФИЯ

Әріп пен дыбыстың арақатынасы

Қазақ тіліндегі әріптердің басты қызметі – сөйлеу дыбыстарын тікелей немесе жанама түрде таңбалау. Яғни әріп дыбыстың графикалық көрінісі ретінде қызмет атқарады. Ал графика жеке әріптердің дыбыстық мәнін, олардың сөз ішіндегі орнына, көрші дыбыстармен тіркесуіне және тілдің ішкі заңдылықтарына байланысты әртүрлі жағдайда қалай оқылатынын айқындайтын жүйе болып табылады.

Қазақ әріптері, негізінен, дыбысты білдіретіндіктен, қазақ жазуы фонемалық (дыбыстық) жазу жүйесіне жатады. Дегенмен әріп пен дыбыс арасындағы сәйкестік дәрежесі үнемі біркелкі бола бермейді. Кейбір әріптер бір ғана дыбысты білдіреді (мысалы: к, қ, г, ғ, о, ө, ұ, ү), ал енді бірқатар әріптер негізгі мәнімен қатар қосымша, позициялық реңктерде де жұмсалады. Бұл құбылыс көбіне дыбыстардың өзара ықпалына, үндестік заңына және сөздің фонетикалық ортасына байланысты жүзеге асады. Мысалы, сөз ішінде бір әріптің қатар қайталанып жазылуы созылыңқы дыбысты білдіреді: қатты, соққы, асса. Мұндай қолданыс тек дыбыстың ұзақтығын ғана емес, кейде мағыналық реңкті де айқындайды. Яғни қосарланған дыбыс арқылы айтылымдағы экспрессивтілік пен логикалық екпін де берілуі мүмкін.

Демек, қазақ графикасындағы әріптердің қызметі тек жеке дыбыстарды белгілеумен шектелмейді. Олар тілдің фонетикалық заңдылықтарына сай түрлі дыбыстық реңктерді, дыбыстардың өзара байланысын, сөздің айтылу ерекшеліктерін көрсетеді. Бұл жазудың икемділігін арттырып, тілдік ақпараттың дәл, жүйелі әрі түсінікті берілуіне мүмкіндік жасайды, қазақ тілінің дыбыстық табиғатын жазба түрде барынша толық жеткізуге қызмет етеді.