Жазбаша тіл – ауызша тілдің графикалық бейнесі, яғни ой мен ақпаратты таңбалар жүйесі арқылы жеткізудің ерекше формасы. Ол көбіне ойды ауызша жеткізу мүмкін болмаған жағдайда немесе ресми, ғылыми, іскерлік қарым-қатынаста дәлдік, нақтылық пен тұрақтылық қажет болғанда қолданылады. Жазбаша тілдің басты ерекшелігі – оның уақыт пен кеңістікке тәуелсіздігі, яғни ақпаратты ұзақ мерзімге сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізе алу қабілеті.
Жазбаша тілдің ережелері мен заңдылықтарын тіл білімінің графика және орфография салалары қарастырады. Бұл екі сала өзара тығыз байланысты болғанымен, зерттеу нысандары жағынан ерекшеленеді әрі бірін-бірі толықтырып отырады.
Графика (грек. graphike – жазылған, өрнектелген, сызылған) – орфографияға қарағанда кеңірек ұғым. Ол жазу жүйесінің құрылымын, әріп пен дыбыстың арақатынасын, таңбалардың түрлерін, олардың қолданылу ерекшеліктерін және жазуды жетілдіру жолдарын зерттейді. Ал орфография сол графикалық құралдарды пайдалану арқылы сөздерді дұрыс, бірізді жазудың нақты нормаларын белгілейді, тілдік қатынаста түсініспеушіліктің алдын алады, мәтіннің мазмұнын дәл жеткізуге қызмет етеді.
Қазіргі қазақ графикасының негізгі құралдары – әріптер мен тыныс белгілері. Сонымен қатар сөздерді қысқарту, бас әріппен жазу, жаңа жолдан бастау (абзац), мәтіндегі маңызды бөліктерді ерекшелеу (курсив, қалың қаріп және т.б.) сияқты тәсілдер де графиканың құрамдас элементтері саналады. Бұлар жазбаша мәтіннің құрылымын айқындап қана қоймай, оның мазмұнын түсінуді жеңілдетеді, оқырманның назарын маңызды ақпаратқа бағыттайды.
Жазуда әріптер тіл дыбыстарын неғұрлым дәл әрі жүйелі түрде бейнелеген сайын, графикалық жүйе де соғұрлым жетілген болып табылады. Дегенмен әрбір дыбысқа дәл бір ғана әріп сәйкес келетін мінсіз графика іс жүзінде кездеспейді. Өйткені тілдің дыбыстық жүйесі үнемі өзгеріп, дамып отырады, ал жазу жүйесі сол өзгерістерді толық қамти алмайды. Сондықтан графика әрқашан дыбыс пен таңба арасындағы сәйкестікті барынша дәл жеткізуге ұмтылатын, тарихи даму барысында үнемі жетілдіріліп отыратын динамикалық жүйе ретінде қарастырылады.
Қазіргі қазақ графикасы әріптердің жазылу тәсілі мен сыртқы пішініне қарай жазу графикасы (қолжазба) және баспа графикасы болып екіге бөлінеді. Жазу графикасында әріптер жылдам жазуға икемделіп, ықшам әрі кейде өзгеріске түскен нұсқада көрінсе, баспа графикасында олардың стандартталған, анық, біркелкі әрі оқуға ыңғайлы үлгілері қолданылады. Бұл екі түрдің қызметі әртүрлі болғанымен, екеуі де бір графикалық жүйенің құрамдас бөліктері ретінде өзара сабақтасып жатады.
Қазақ жазуындағы қазіргі әріптердің басым бөлігінің нобайы тарихи тұрғыдан кирилл графикасына, яғни көне орыс жазуының үлгісіне негізделген. Дегенмен олар қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктеріне бейімделіп, ұлттық тілдің фонетикалық жүйесін барынша дәл беруге икемделді. Соның нәтижесінде қазақ графикасы өзіндік сипатқа ие болып, тілдің табиғатына сай қызмет ететін жүйе ретінде қалыптасты.
Сонымен қатар қазіргі кезеңде қазақ жазуын жетілдіру бағытында әліпби реформалары, соның ішінде латын графикасына көшу мәселесі де қарастырылып келеді. Бұл өзгерістердің негізгі мақсаты – графикалық жүйені ықшамдау, халықаралық ақпараттық кеңістікке бейімдеу және тілдің дыбыстық табиғатын дәл әрі тиімді таңбалау мүмкіндігін арттыру.
Жалпы, «графика» ұғымы көбіне фонемалық жазу жүйесіне қатысты қолданылады. Мұндай жүйеде әріптер тілдегі фонемаларды (дыбыстық бірліктерді) таңбалайды. Осыған байланысты әліпби, графика және орфография өзара тығыз байланыста қарастырылады: әліпби – әріптердің жиынтығы, графика – сол әріптердің дыбыстармен сәйкестік жүйесі, ал орфография – оларды дұрыс әрі бірізді қолдану қағидалары.
Графемa – тілдің графикалық (жазу) жүйесіндегі ең кіші бірлік. Ол белгілі бір дыбысты немесе дыбыстық айырмашылықты білдіретін таңба қызметін атқарады. Көп жағдайда графема ұғымы әріппен теңестіріліп қолданылады, алайда ғылыми тұрғыдан олардың айырмашылығы бар: графема – абстрактілі, жалпыланған бірлік, ал әріп – сол графеманың нақты таңбалануы, жазбадағы көрінісі. Мысалы, бір графема әртүрлі қаріпте немесе жазу үлгісінде әрқалай көрінуі мүмкін, бірақ оның тілдік мағынасы өзгермейді. Графеманың бірнеше варианттары болуы да мүмкін. Бұл – бір графеманың әртүрлі жазылу нұсқалары. Нақтырақ айтқанда, бас әріп пен кіші әріп немесе түрлі қаріп үлгілеріндегі таңбалар бір графеманың әртүрлі көріністері болып саналады.
Осы тұрғыдан алғанда, графика тек таңбалар жиынтығы емес, ол – тілдің дыбыстық жүйесі мен жазба жүйесінің арасындағы байланысты реттейтін, олардың өзара үйлесімділігін қамтамасыз ететін маңызды сала. Графика жазудың тиімділігін арттырып қана қоймай, тілдік ақпараттың дәл, түсінікті және бірізді берілуіне негіз болады, тіл мәдениетінің дамуына ықпал етіп, сауатты жазу дағдысын қалыптастыруда ерекше рөл атқарады.